in Mittersill – Hollersbach – Stuhlfelden
Historische huizen
Mittersill

Meilinger Taverne
Het opvallende huis met de voor Mittersill ongebruikelijke gevel staat al eeuwenlang bekend als herberg en taverne, zoals de huidige naam ‘Taverne’ aangeeft. Nadat de eigenaren het herbergrecht (bedrijfsrecht) hadden verkregen, mochten zij zowel wijn, bier als sterke drank schenken. De voormalige ‘Taschllehen’, inclusief de herbergrechten, is in zijn geschiedenis nauw verbonden met de herbergiersfamilies Meilinger, Oberkofler en Hochfilzer, en was uiteindelijk een met een kokmuts bekroond restaurant van de familie Klackl.
Het huis geldt als het centrum van de middeleeuwse zouthandel van Hallein naar hier. De zoutdragers vervoerden het zout verder via de Felber Tauern naar het zuiden.
Als een van de weinige gebouwen in de markt is het nooit door brand verwoest. De gevel doet denken aan de zogenaamde Salzach-Inn-architectuur in de steden Braunau, Schärding tot en met Passau.
Vanaf 1894 was in dit markthuis tijdelijk de toen pas opgerichte Raiffeisenkasse Mittersill gevestigd.

Heitzmann
Al in 1344 wordt het oude Reitterlehen bij de Freythof in het marktstadje Mittersill genoemd, dat later Grundnerwirt werd genoemd. Op de plek van de huidige Annakerk, achter het huis, stond destijds de oude parochiekerk. Herhaalde overstromingen en de grote marktbrand in 1746 verwoestten het kerkgebouw definitief.
Het herbergerslandgoed met een groot landbouwbedrijf had van de autoriteiten verschillende bedrijfsvergunningen toegekend gekregen. Net als in het oude Oostenrijk omvatten deze, in het aartsbisdom Salzburg zogenaamde ‘radizierte Wirts- und Pöckensgerechtsame’, de vergunning voor handel en horeca.
Gedurende meerdere generaties waren eerst de families Meilinger eigenaar, daarna de families Heitzmann. Sinds 2013 behoort het landgasthof tot het Bräuru-landgoed van de familie Gassner.

Gasthof Post
Het huis buiten de Bruggen, dat in 1350 voor het eerst werd genoemd als „Eberhartlehen“ met herbergrecht, behoort tot de oudste gebouwen van de stad. Het is altijd al een herberg geweest, zoals blijkt uit de oude beroepsaanduidingen van de eigenaren – burgerlijke Gastgöb, Pierpräu en Pöckenherr.
De ligging aan de Salzach-brug, als verbinding tussen de markt en de op de zonzijde gelegen wijken, gaf het huis een bijzondere betekenis. Door de oprichting van het postkantoor in 1864 en kort daarna van een telegraafstation werd het „Außerbräu“ voortaan de herberg „Gasthof Post“ en het vroege communicatiecentrum van Mittersill. In 1898 werd de halte van de nieuwe Pinzgauer Lokalbahn in de directe omgeving aangelegd.
De in 1890 aangebouwde danszaal ontwikkelde zich tot een ontmoetingsplaats voor gezelligheid. Met het traditionele „Faschingeingraben“ van Mittersill, waarbij de carnavalspop in de Salzach werd ondergedompeld, eindigde hier jaarlijks de carnavalsperiode in Mittersill.
De familie Schett was meer dan 100 jaar eigenaar; sinds 1999 is het Gasthof samen met het aangrenzende Färberhaus eigendom van de familie Manzl.

De Felberkerk
De Felberkerk wordt vaak beschouwd als het interessantste juweel van de Pinzgau, waar kunst uit vele eeuwen een geslaagde combinatie van gotiek en barok laat zien. Oorspronkelijk stond hier de kleinere kerk van de heren van Felben, die in de 13e eeuw werd gebouwd.
In het interieur zijn het netgewelf met de gekleurde wapenschilden van de Salzburger edelen en een frescofragment uit 1476 van belang. Zowel de gotische beelden van de 14 noodhelpers op het hoofdaltaar als de geschilderde borstbeelden daarvan op de westelijke galerij en het schilderij van de Zeven Toevluchtsoorden wijzen op de populariteit als bedevaartskerk.
De aan de heilige Nicolaas gewijde Felberkerk vormt samen met de nabijgelegen Felbertoren het centrum van het museumdistrict. In de jaren 1970 werd de populaire trouwkerk grondig gerenoveerd.

Kantongerecht
Sinds de middeleeuwen is de rechtspraak in het Oberpinzgau, van Krimml tot Niedernsill, verbonden met het Pfleggericht van Mittersill. De 'Pfleger' was het hoogste districtsambtenaar en was als vertegenwoordiger van de landsvorst belast met het bestuur en de lagere rechtspraak. Soms werd hij bijgestaan door een landrechter. Beide ambtenaren hadden hun zetel in het kasteel van Mittersill en moesten geschillen en overtredingen, maar ook misdaden waarop de doodstraf stond, bestraffen. Martelingen en executies, zoals tijdens het heksenproces van 1575, waren trieste hoogtepunten van de vroegere rechtsorde. Een heksensteen van de voormalige executieplaats herinnert hieraan (Felberturmmuseum).
Na de hervorming van de rechtspraak in 1850 ging de functie over op de districtsrechters. Vanaf 1883 waren zij samen met enkele ambtenaren werkzaam in het nieuw opgerichte gerechtsgebouw in het dorp. Tot in de jaren 1960 bevond zich in het gerechtsgebouw ook een gevangenisafdeling met meerdere cellen.
In 2005 werd door structurele hervormingen de arrondissementsrechtbank van Mittersill opgeheven en werden de afdelingen naar Zell am See verplaatst. Sinds de verbouwing in 2016 is in het gebouw de Tauernapotheke met daaraan verbonden gezondheidsorganisaties gevestigd.

Annakerk
Het lijkt vreemd dat de inwoners van Mittersill na de grote brand in het centrum van 1746 twee nieuwe kerken lieten bouwen. Naast de parochiekerk in het zuidelijke deel van het centrum werd op de plaats van de oude Leonhardkerk de huidige Annakerk gebouwd. Hiervoor was een stichter of sponsor nodig, en dat was de deken van Zell am Ziller – Johann Evangelist Hofer – geboren in Mittersill. Hofer gaf opdracht aan Tiroolse kunstenaars, de bouwmeester Jakob Singer en de schilder Christoph Anton Mayr, beiden afkomstig uit Schwaz. Vooral de fresco's van Mayr en de stucwerkimitatie geven de kerk door hun kleurrijkheid een bijzonder karakter.
Een gedenksteen in het interieur herdenkt de Petriner-missionaris Georg Stadler, die hier tijdens de jaren van de grote emigratie actief was. Stadler schreef een catechismus die in het aartsbisdom Salzburg wijdverspreid was. In 1743 vond hij zijn laatste rustplaats in de oude Leonhardkerk.
Sinds de jaren zestig is de Annakerk verpacht aan de protestantse kerkgemeente van Mittersill.

Ritschhaus
Op de plek van het huidige Ritschhaus stond vroeger het huis in de Gassen, ook wel ‘beim Riemerliendl’ genoemd. De naam verwijst naar een riemenmaker. Deze ambachtslieden waren vaak ook zadelmakers en vervaardigden hoofdstellen voor paarden, riemen en banden. Ongeveer 200 jaar geleden werkte hier een riemenmaker genaamd Leonhard, in het Pinzgauer dialect ‘Leanl’ genoemd. Uit Mittersill waren de families Lueghofer en Hölzl bekend als dergelijke ambachtslieden. Zij vervaardigden rugzakken of buikriemen voor de mannenkleding, versierd met kauri-schelpen en borduurwerk met ganzenveren.
In de jaren 1950 bouwde de familie Ritsch het nieuwe huis. Zij exploiteert tot op de dag van vandaag de leerlooierij in Felben. De leerverwerking vormt in Mittersill al vele eeuwen een belangrijke basis voor de verdere verwerking van het materiaal door schoenmakers, zadelmakers en riemenmakers.

Stadhuis
Op de plek van het huidige stadhuis stond in de middeleeuwen een huis waarin aanvankelijk een slager of vleesversnijder zijn bedrijf uitoefende. Van latere eigenaren met de naam Philipp kreeg het huis ook de benamingen ‘bij de slager Lipp’ of ‘Lipl-Wirt’. Het was dus ook een herberg. De marktfontein, vroeger met een schandpaal en een rechtsgalerij op het marktplein, maakte het dorpscentrum compleet.
Na de grote marktbrand in 1746 en een verdere verwoesting in 1899 kocht de marktgemeente het brandterrein en liet er een nieuw gebouw optrekken. Vroeger waren daar het gemeentehuis, de Mittersiller Sparkasse en ook de gendarmerie gevestigd. Het huis op het marktplein was dus altijd een ontmoetingsplaats voor de bevolking van Mittersill.
In 1993 werd het gemeentehuis in zijn huidige vorm gebouwd.

Ölbergkapel
De Ölberg in Mittersill, onder de Palfen in Klausen, heeft pas sinds de renovatie in de jaren negentig weer een fraai uiterlijk gekregen. De restauratie werd uitgevoerd door prof. John Anders en restaurateur Fritz Thaler. Daarbij bleek dat de beelden – in tegenstelling tot wat aanvankelijk werd aangenomen – niet uit het begin van de 18e eeuw dateren, maar het werk zijn van een kunstenaar uit de periode tussen 1520 en 1600. Uit Mittersill zijn voor de betreffende periode geen namen van beeldhouwers overgeleverd, zodat de maker van de waardevolle beelden onbekend blijft.
Met de renovatie van het kleine gebouw en de reconstructie van de buitengevel met kleurrijke blokken kreeg de Olijfbergscène een nieuwe bescherming tegen weersinvloeden. Afgebeeld zijn de biddende Jezus op de Olijfberg en de slapende discipelen Petrus, Johannes en Jakobus. Ook de originele blauwe kleur is in ere hersteld.
Het behoud van dit kunstwerk is te danken aan de Lions Club Mittersill, die zich als genereuze sponsor heeft opgesteld.
Tijdens de paasweek vindt jaarlijks een bedevaart naar de Olijfbergkapel in Mittersill plaats.

Parochiekerk van Mittersill
In 1746 werd de oude Leonhardkerk in Mittersill volledig verwoest door de grote marktbrand. In de jaren daarna werd op de huidige plek een nieuw gebouw opgetrokken volgens de plannen van Johann Kleber uit Salzburg. In 1754 wijdde aartsbisschop Sigmund von Schrattenbach de nieuwe kerk in.
Uit de oude kerk stammen bijzondere kunstwerken, zoals het beeldje van de heilige Leonhard (rond 1420) of het gotische beeld van de Maagd Maria op het rechter zijaltaar. De nieuwe altaren, de beelden in het schip en de kunstzinnig bijzonder waardevolle preekstoel zijn het werk van de beeldhouwers Petrus Schmid de Oudere en zijn gelijknamige zoon, beiden afkomstig uit Mittersill.
Verder zijn de glas-in-loodramen van Johann Hauer uit de glasblazerij van Schneegattern het vermelden waard. Ze waren in opdracht gemaakt door koster Ignaz von Kürsinger, die in 1841 in een krant schreef over de heropleving van de glas-in-loodkunst in Oostenrijk.
In de jaren 1980 en na 2010 vond een algehele renovatie van de parochiekerk plaats.
Landschapsfoto's van Joe Müller
Hollersbach

Sint-Vituskerk
Al sinds 1348 stond op de plek van de huidige kerk een kapelachtig gebouw met een gotisch netgewelf. Van deze vroegere kerk is een kleine klok uit het jaar 1571 bewaard gebleven, die tegenwoordig als rouwklok wordt gebruikt.
Sinds 1690 houdt de katholieke geestelijkheid in Hollersbach zorgvuldige registers bij in doop-, huwelijks- en overlijdensregisters. Deze registers geven inzicht in de bevolkingsontwikkeling en de sociale structuur van de plaats.
In de jaren 1892/93 realiseerde de bevolking met veel inzet de wens voor een grotere, nieuwe kerk. Met een nieuwe toren werden de bouwwerkzaamheden in 1900 voltooid.
De klokken voor de nieuwe toren werden vervaardigd door de gieterij Graßmayr in Innsbruck. Ze werden in 1916 omgesmolten voor oorlogsdoeleinden. In 1921 bestelde de gemeente nieuwe klokken bij Kuttler in Wenen. Deze werden in 1942 voor oorlogsdoeleinden in beslag genomen. In 1951 werd een opdracht gegeven aan de firma Hamm in Grödig om het klokkenspel opnieuw te vernieuwen.

Lahnsteinerhäusl
Josef Lahnsteiner werd op 30 juni 1882 geboren als zoon van een boswachter in het naburige Bramberg. In 1905 vond zijn priesterwijding plaats in de kathedraal van Salzburg; zijn eerste mis vierde hij in de parochiekerk van Hollersbach. Als katholiek priester was hij werkzaam in Altenmarkt, Forstau en Seeham. Daar gaf hij de aanzet tot de bouw van de nieuwe parochiekerk. Voor zijn verdiensten werd hij geëerd met de titels Geestelijk Raad en Monseigneur en voortaan aangeduid als kanunnik. In 1941 ging hij met pensioen.
Kanonikus Lahnsteiner bracht de tweede helft van zijn leven door in Hollersbach en wijdde zich vooral aan heemkunde en de organisatie van de Pinzgauer bedevaarten naar Heiligenblut of naar Bartholomä. Boeken en ongepubliceerd onderzoek uit zijn nalatenschap vormen tot op de dag van vandaag een rijke schat aan informatie voor iedereen die geïnteresseerd is in de lokale geschiedenis. Zijn hoofdwerk verscheen in drie delen: Oberpinzgau (1956), Unterpinzgau (1960) en Mitterpinzgau (1962).
Josef Lahnsteiner is ereburger van de gemeenten Seeham, Forstau en Hollersbach. Hij vond zijn laatste rustplaats op de plaatselijke begraafplaats van Hollersbach.

Scharrergut
Op het aangrenzende, noordelijker gelegen perceel stond in de middeleeuwen een woontoren van de heren van Hollerspeckh, die de Scharrertoren werd genoemd. De toren was tot circa 1750 bewoond, daarna raakte hij in verval.
De oudste bewaard gebleven oorkonden betreffende het Schmied- of Scharrer-leen dateren uit het jaar 1642. Voorouders van de huidige eigenaren hebben het landgoed door aankoop verworven. Het contract werd op 6 oktober 1823 op kasteel Mittersill bekrachtigd en het origineel is bewaard gebleven. Sindsdien zijn leden van de Kaltenhauser-families eigenaar van het landgoed.
In de familiekroniek staat te lezen dat er op het Scharrergut veel bekwame boeren waren, die tijdelijk ook als dorpshoofd of burgemeester van Hollersbach fungeerden. Als voorbeeld noemen we hier ook Franz Mayr en Anna Schratl. Zij trouwden in 1889. Franz Mayr was een gewaardeerde veedokter en specialist in beenbreuken. In de tuin van het Scharrergut groeide veel smeerwortel (Symphytum officinale). Franz Mayr wist deze geneeskrachtige plant te gebruiken voor de behandeling van beenbreuken.

Schödlachgut
De eerste vermelding in een oorkonde dateert uit de periode rond 1350, toen in de oudste landregister een praedium (landgoed) Schedleich werd genoemd. In schriftelijke bronnen wordt vaak melding gemaakt van een halve Kornhof, dat wil zeggen een landgoed waar graan werd verbouwd. Het genoemde landgoed en het aangrenzende Klausnergut – eveneens een halve Kornhof – en ook het herberglandgoed hadden gedurende meerdere generaties vaak dezelfde eigenaar.
In de Urbar van 1606 worden de afzonderlijke bijbehorende percelen en de afdrachten aan de vorst nauwkeurig opgesomd. Het huis in zijn huidige vorm werd in 1619 gebouwd, maar het bijgebouw werd later vervangen door een modern paviljoen.
Stuhlfelden

Kerk van Stuhlfelden
In het kader van de vanuit Salzburg uitgaande missionaire activiteiten kan worden aangenomen dat er al in de 8e eeuw een kerk werd gebouwd. Bij de parochie-indeling door de aartsbisschoppen van Salzburg in de hoge middeleeuwen werden zogenaamde moeder- en parochiekerken gevormd. De eerste schriftelijke vermelding van een pastoor uit Stuhlfelden, een zekere Heinrich, dateert uit het jaar 1160. Zo werd Stuhlfelden de moederkerk van het Oberpinzgau. Bij de uitbreiding in de 13e eeuw werd later de rotsfundering van de preromaanse kerk „Maria am Stein“ gevonden.
Bijzondere schatten zijn de barokke Olijfberg-groep aan de zuidzijde van het koor en een barokke marmeren figurengroep. Ook de talrijke hoogwaardige grafstenen uit de 16e tot en met de 18e eeuw, die herinneren aan verdienstelijke wereldlijke en geestelijke persoonlijkheden uit de plaats, zijn het bekijken waard.
Stuhlfelden was en is een belangrijke bedevaartskerk. Pelgrims kwamen naar het Mariabeeld (gedateerd rond 1470) op het prachtige barokke altaar van Petrus Schmid. Ook vandaag de dag worden er nog bedevaarten gehouden.

Beheerder
In de oudste Urbar wordt dit gebouw aangeduid als Curia superior (bovenhof). In de late middeleeuwen hadden de Kellner van Stuhlfelden (Urbar-beheerders van de aartsbisschoppelijke landgoederen) hun zetel op dit landgoed, omdat de Kellnhof door de herhaalde overstromingen van de beek in zeer slechte staat verkeerde. Uit deze tijd stamt de benaming „beheerder“. In 1597 vonden de samenvoeging van de bestuursgebieden Pfleggericht en Urbaramt voor de Oberpinzgau plaats in het kasteel van Mittersill.
In het Seelenbuch van 1741 wordt het beheerdersgoed Tafern bij de Freydhof genoemd. Door de taverne werd het 'Verwaltergut' zo de 'Verwalterwirt'. De familie Lechner was jarenlang eigenaar van het 'Verwaltergut'. Theresia Lechner trouwde met een zoon van de Zehenthof in Pirtendorf en zo kwam de naam Altenberger bij de 'Verwalter'. Katharina Altenberger kocht het Weyerstöckl – ook wel de ‘Kramladen am Weyer’ genoemd – en bracht zo de handel naar het herberghuis. Tot op de dag van vandaag bevindt zich een kruidenierswinkel bij de ‘Verwalterwirt’.

Oberbäckn
Het landgoed wordt voor het eerst vermeld in 1583 in het dossier van de Hofkammer van Mittersill. De bakker Georg Moser wordt daarin Oberbäckn genoemd. Tegenwoordig staat op de nok van het huis het jaartal 1687. Lange tijd waren er in Stuhlfelden twee bakkers: de „Unterbäck“ en de „Oberbäck“. Uit de bevolkingsregisters van 1741 blijkt dat er in de „Obere Backstatt“ naast de negen familieleden nog eens 20 tot 30 personen woonden en werkten.
De familie Zotter is sinds 1867 eigenaar van het Oberbäckngoed. Johann Zotter legde rond 1880 de vergunning voor het bakkersambacht neer. Voor het Oberbäcknhaus stonden lange tijd een lindeboom en de dorpsbron. Het bedrijf Wiberg plaatste in 1997 een nieuwe bron voor het huis ter herinnering aan het begin van het bedrijf in Stuhlfelden.

Unterbäckn
De Stuhlfeldner Hof wordt voor het eerst genoemd in 1403 en was als zelfstandig landgoed een van de oudste boerderijen van Stuhlfelden. Aan het huis was een oud bakkersrecht verbonden. De naam Unterbäckn is afgeleid van dit bedrijfsrecht om een bakkerij te exploiteren. Gedurende meerdere generaties waren de families Wallner eigenaar van het landgoed. Friedrich Embacher, die sinds 1897 eigenaar was, hield zich naast het bakkersvak ook bezig met de productie van sodawater en „Kracherln“ (koolzuurhoudende limonades). Zijn opvolger, Fritz Embacher, stond alom bekend als paardenliefhebber.
Door de veelvuldige overstromingen van de wildstromen raakte de omgeving van het huis meerdere malen onder het puin bedolven. Door de afzettingen van zand en grind veranderde de oorspronkelijke begane grond in een kelder. Om de nieuwe voordeur te kunnen bereiken, moest er een trap worden aangelegd.

